Historie van Katwijk

De dorpen Katwijk aan Zee, Katwijk aan de Rijn, Rijnsburg en Valkenburg die nu samen de gemeente Katwijk vormen hebben ieder hun eigen geschiedenis. Ook al liggen de gemeentegrenzen hemelsbreed nog geen vijf kilometer van elkaar vandaan, de dorpen hebben zich elk op een eigen manier en met hun eigen cultuur en tradities ontwikkeld.

Romeinse nederzettingen

In 47 na Chr. veroveren de troepen van de Romeinse keizer Claudius en later Julius Caesar het gebied ten zuiden van de Rijn, waardoor de rivier de noordgrens wordt van het Romeinse Rijk, de Limes. Omdat deze grens moet worden verdedigd tegen de noorderlingen worden verdedigingswerken aangelegd waarvan veel restanten zijn teruggevonden. Met de uitgezette Limes-fietsroute kunt u van deze oude grens het deel tussen Katwijk en Leiden herontdekken.

Katwijk

In Katwijk bouwen de Romeinen een fort dat nu bekend staat als Brittenburg. Landinwaarts komen versterkingen als Valkenburg, Roomburg (Leiden) en Vredenburg (Utrecht). De nederzetting die rondom Brittenburg ontstaat, verdwijnt op den duur door storm en de opkomende zee. Fundamenten van het fort zijn volgens overleveringen bij laag water tot een eeuw geleden nog gezien.

In het jaar 1231 duikt voor het eerst de naam Katwijk aan de Rijn op. Honderdvijftig jaar later wordt melding gemaakt van een visafslag op het strand van Katwijk aan Zee. Een oude zandweg, de huidige Zeeweg, verbindt de dorpen met elkaar.

De verschillen zijn groot. Katwijk aan de Rijn is een agrarisch dorp aan een knooppunt van wegen. De bebouwing is ruim opgezet, met veel akkers en groen en gegoede families hebben er hun buitenplaatsen. Katwijk aan Zee ligt in de duinen, waar het zich door dichte en lage bebouwing met smalle straatjes beschermt tegen de zeewind.

De Oude Kerk uit 1460 staat aanvankelijk in het midden van het dorp. In de zeventiende eeuw worden de huizen eromheen voor een groot deel door de zee verzwolgen. Sindsdien bepaalt de kerk het beeld van de boulevard.

Tijdens de Tweede Wereldoorlog breken de Duitsers een groot deel van de boulevard en de straatjes erachter af om plaats te maken voor de Atlantikwall, een verdedigingslinie tegen de geallieerden, waarvan in de Zuidduinen en het Panbos nog gedeeltes zijn te zien. Na de oorlog krijgt de boulevard zijn huidige uiterlijk.

Rijnsburg

Al in de zesde eeuw is het dorp ‘Rothulfuashem’ (Rudolfsheim) een dichtbevolkte plaats aan de oever van de getijdenstroom ‘Flieta’ ofwel Vliet. Rond 900 verschijnt er bij Rudolfsheim, onderdeel van het graafschap Holland, een verdedigingswerk - waarschijnlijk een volksburcht - waardoor de naam rond 1000 verandert in ‘Rinasburg’, het huidige Rijnsburg.

In de daaropvolgende vijf eeuwen is Rijnsburg bekend door de nauw met het Grafelijk Huis verbonden Benedictijner abdij voor adellijke vrouwen, in 1133 gesticht door Petronella van Saksen, de weduwe van graaf Floris II.

In de zeventiende eeuw ontstaat in het dorp de protestantse stroming van de Rijnsburger Collegianten. Wanneer in 1661 de joodse wijsgeer Baruch de Spinoza in conflict komt met zijn afkomst en de heersende godsdienstige opvattingen, strijkt hij neer in het tolerante Rijnsburg. Van 1661-1663 werkt hij er aan zijn levenswerk, de Ethica.

Het welvarende land- en tuinbouwdorp krijgt het zwaar als in de negentiende eeuw het tuinbouwgebied Westland de concurrentie inzet. De bloemenhandel en bloementeelt blijken de handel te kunnen redden en zijn inmiddels niet uit Rijnsburg weg te denken.

Valkenburg

Ook in Valkenburg wordt onder Keizer Claudius (41-54 na Christus) een legerplaats langs de Rijn gebouwd, die geregeld onder vijandig vuur komt te liggen. Keer op keer wordt het zogenoemde Castellum vernieuwd. Uiteindelijk zijn overblijfselen gevonden van 6 à 7 bouwlagen van achtereenvolgens op elkaar gebouwde legerplaatsen, daterend van de periode van 40 tot 260 na Christus. Tegenwoordig zijn in het straatwerk van het dorpscentrum met gele stenen de contouren van het laatste Castellum aangegeven.

In de Tweede Wereldoorlog wordt het dorp Valkenburg zwaar getroffen door gevechten en het bombardement van het naastgelegen vliegveld Valkenburg. Het oorlogsgeweld kost aan 23 Valkenburgers het leven, velen raken zwaargewond. Op de militaire erebegraafplaats in het dorp worden deze historische gebeurtenissen nog jaarlijks met gepast ceremonieel herdacht.

Gekoesterde tradities

Katwijkers zijn er wat trots op dat zij hun tradities weten te koesteren en zo een unieke badplaats langs de Noordzeekust zijn geworden.

U ziet er geen klederdracht meer op straat (wel in het museum) en de toeristische voorzieningen zijn geheel van deze tijd. Maar het ontbreekt niet aan aandacht voor het verleden, zoals de vijf (!) musea en de rijke cultuurhistorie in de dorpen wel laten zien.

Bovenal is er de sfeer van oprechte hartelijkheid, van saamhorigheid, respect en rust. Dat is typisch Katwijks, vroeger al en nog.